چگونه خطاهای نرم‌افزاری در ماشین‌آلات PLCbased را برطرف کنیم

با توجه به گستردگی صنعت در ایران و استفاده از تنوع زیادی از تجهیزات (از برندهای اروپایی گرفته تا چینی و حتی قدیمی)، رفع خطا در سیستم‌های مبتنی بر PLC نیاز به یک رویکرد سیستماتیک دارد.

در اینجا یک راهنمای گام‌به‌گام و عملی برای عیب‌یابی و رفع خطاهای نرم‌افزاری در محیط صنعتی ایران تهیه شده است:

### گام اول: توقف و ایمن‌سازی (Safety First)
قبل از هر اقدامی، اطمینان حاصل کنید که ماشین در حالت **EMERGENCY STOP** قرار دارد و هیچ خطری اپراتور یا تجهیزات را تهدید نمی‌کند. در صنایع ایران، گاهی اتصالات فیزیکی غیراستاندارد وجود دارد، پس حتماً قفل درب تابلوها را چک کنید.

### گام دوم: شناسایی نوع خطا (مکالمه با اپراتور)
در ۸۰ درصد موارد، اطلاعات اپراتور طلایی‌ترین منبع است. از او بپرسید:
1. **در چه زمانی این اتفاق افتاد؟** (در حین استارت، حین تولید، یا بعد از قطع برق؟)
2. **آیا کار خاصی انجام داد؟** (شستشوی دستگاه، تعویض قطعه، تغییر فرمول).
3. **پیام خطای روی HMI چیست؟** (کد خطا و توضیحات را دقیق یادداشت کنید).

### گام سوم: دسترسی به PLC و آنلاین شدن
برای دیدن خطای نرم‌افزاری، باید نرم‌افزار اصلی PLC را در لپ‌تاپ خود باز کرده و با کابل مناسب (که در ایران معمولاً به نام **SC-09** برای میتسوبیشی، **PC/PPI** برای زیمنس و ...) شناخته می‌شود، به CPU متصل شوید.

* **نکته مهم در ایران:** بسیاری از شرکت‌ها از نسخه‌های کرک شده نرم‌افزارها استفاده می‌کنند. ممکن است درایورهای USB به کابل (مثل نسخه‌های چینی) به درستی نصب نشوند. همیشه نسخه‌های پایدارتر را ترجیح دهید.
* وضعیت CPU را در حالت **Monitor** یا **Online** ببینید.

### گام چهارم: عیب‌یابی نرم‌افزاری (بر اساس نوع PLC)

#### الف. اگر PLC از نوع زیمنس (Siemens S7-300/1200/1500) است:
1. در نرم‌افزار TIA Portal یا Step7، به تب **Online & Diagnostics** بروید.
2. به بخش **Diagnostics Buffer** (حافظه دیاگنستیک) مراجعه کنید.
3. **Events** را بررسی کنید. معمولاً خطاهای زیر رایج هستند:
* **257: DB Access Error:** اشتباه آدرس‌دهی در نرم‌افزار یا نبودن Block مورد نظر.
* **SYS 16#818...:** خطای ارتباطی (پروفی‌نت یا پروفی‌‌باش).
* **Stop:** CPU به دلیل خطای برنامه‌نویسی (مثل دستور Divide by Zero) متوقف شده است.
* **SF/I/O:** خطای سیستم یا ماژول ورودی/خروجی (گاهی نرم‌افزاری است و گاهی سخت‌افزاری).

#### ب. اگر PLC از نوع میتسوبیشی (Mitsubishi Q/FX Series) است:
1. در نرم‌افزار **GX Works2 یا 3**، به منوی **Online -> Monitor -> Device/Buffer Memory Batch** بروید.
2. حافظه‌های **D (Data Registers)** مخصوص ارور را چک کنید (مثلاً D8060 تا D8069 برای خطاهای CPU).
3. اگر دستگاه متوقف شده، رنج (Range) کد خطا را در دفترچه دستگاه که معمولاً به صورت **Error Code List** است، جستجو کنید.
* مثال: خطای **K6740** معمولاً مربوط به تنظیمات **Ethernet/IP** یا اختلاف زمانی (Clock) است.

#### ج. اگر PLC از نوع دلتا (Delta)، فیشر (Fatek)، یا دیگر برندهای چینی است:
1. این PLCها معمولاً حافظه خطای اختصاصی کمتری دارند.
2. در نرم‌افزار **WPLSoft** یا **ISPSoft**، وضعیت ریجیسترهای M که برای ارور تعریف شده‌اند را ببینید (مثلاً M1001 یا M1013).
3. **کدهای خطا (Error Codes):** اگر HMI پیام خطا نمی‌دهد، باید به صورت دستی کدهای خطا را از طریق نرم‌افزار استخراج کنید (معمولاً در بخش Error Monitor).

### گام پنجم: تحلیل خطا و راهکارهای رایج در ایران

#### ۱. خطاهای ارتباطی (Communication Errors)
این شایع‌ترین مشکل در صنایع ایران است.
* **مشکل:** نویز برق و اتصالات نامناسب.
* **راهکار:** کابل‌کشی شبکه (Profinet/Profibus) را چک کنید. اگر از کابل‌های ساخت دست (Crimping) استفاده شده، احتمال قطعی بالاست. دستگاه‌های متصل به شبکه (Inverterها، HMI) را یکی‌یکی قطع کنید تا ببینید آیا PLC درست می‌شود یا خیر (روش حذفی).

#### ۲. خطاهای آدرس‌دهی (Addressing Errors)
* **مشکل:** تغییر سخت‌افزار و عدم بروزرسانی نرم‌افزار (مثلاً یک ورودی جابجا شده اما آدرس آن در کد تغییر نکرده).
* **راهکار:** به بخش **Configuration/Hardware** بروید و مطمئن شوید که آدرس‌های فیزیکی ماژول‌ها با آدرس‌های تعریف شده در نرم‌افزار یکی است.

#### ۳. خطاهای منطقی (Logic Errors)
* **مشکل:** برنامه در یک **Loop** گیر کرده یا شرطی که باید True شود، False می‌ماند.
* **راهکار:** از ابزار **Cross Reference** (مراجع متقابل) در نرم‌افزار استفاده کنید تا ببینید کدام بیت (Bit) فعال نمی‌شود. خط فعال‌ساز را به صورت زنده (Live) ببینید.

#### ۴. خطای Scan Time (زمان اسکن)
* **مشکل:** اگر زمان اسکن PLC بالا برود (مثلاً بیشتر از ۱۰۰ میلی‌ثانیه)، CPU ممکن است وارد حالت Stop شود.
* **راهکار:** نرم‌افزار را بهینه‌سازی کنید. از دستورات **END** یا **JUMP** برای کوتاه کردن چرخه اسکن استفاده کنید.

### گام ششم: ریستارت و بازیابی (Reset & Restore)

1. **ریستارت نرم‌افزاری:** CPU را از طریق نرم‌افزار به حالت Run برگردانید. اگر دوباره همان خطا آمد، مشکل سخت‌افزاری یا منطقی است.
2. **کلید CPU:** اگر چراغ **STOP** ثابت است، ممکن است نیاز باشد کلید روی CPU را به RUN زده و سپس به BACKUP بچرخانید (برای پاک کردن خطا).
3. **Clear Memory:** اگر نرم‌افزار خراب شده باشد، ممکن است نیاز به دانلود مجدد (Download) برنامه باشد. **هشدار:** همیشه یک نسخه Backup (نسخه پشتیبان) از برنامه (با پسوند .bak یا .s7p) داشته باشید.

### توصیه‌های ویژه برای محیط صنعتی ایران:

* **کتابخانه کدهای خطا:** دفترچه‌های PLCها معمولاً ضخیم هستند. کاغذ A4 که لیست **Common Error Codes** (کدهای خطا رایج) دستگاه شماست را پرینت گرفته و روی درب تابلو بچسبانید.
* **استفاده از ابزار فیلتر:** گاهی خطا موقتی است (مثلاً افت ولتاژ لحظه‌ای). اگر دستگاه بدون دستکاری درست شد، به دنبال نوسان برق باشید و از UPS برای PLC استفاده کنید.
* **امنیت:** هنگام وصل کردن لپ‌تاپ به دستگاه در کارخانه، حتماً فایروال ویندوز را خاموش کنید (چون پورت‌های PLC معمولاً UDP باز هستند و ویندوز جلوی آن را می‌گیرد).

اگر خطای خاصی را مشاهده کردید (کد خطا یا عکس صفحه)، می‌توانید آن را دقیق‌تر بپرسید تا راهکار دقیق‌تری ارائه شود.